Zadośćuczynienie, renta i odszkodowanie za śmierć w wypadku

13.11.2015

Świadczenia odszkodowawcze dla bliskich zmarłego w wypadku komunikacyjnym

 

Rodzinie i najbliższym zmarłego w wypadku komunikacyjnym przysługuje zasadniczo, w myśl przepisów art. 446 Kodeksu cywilnego:

  • zadośćuczynienie za doznaną krzywdę,
  • odszkodowanie za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej,
  • renta,
  • zwrot kosztów pogrzebu, temu kto je poniósł.

Konkretyzacja tego, kto jest w danym przypadku najbliższym dla zmarłego w wypadku komunikacyjnym, należy do sądu orzekającego, który przede wszystkim bierze pod wzgląd, jaki był układ faktyczny stosunków rodzinnych pomiędzy zmarłym a tymi osobami. Aby ustalić, czy występujący o dane świadczenie jest najbliższym członkiem rodziny nieżyjącego sąd powinien stwierdzić, czy istniała silna i pozytywna więź emocjonalna pomiędzy dochodzącym tego roszczenia a zmarłym (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 1938 r., II C 3142/37).

Zadośćuczynienie po stracie osoby bliskiej

Osobom bliskim zmarłemu w wypadku komunikacyjnym może zostać przyznane zadośćuczynienie za cierpienia z tego powodu wynikłe na podstawie art. 446  §  4 Kodeksu cywilnego.

Zadośćuczynienie to świadczenie fakultatywne o charakterze uznaniowym. Sądowi orzekającemu w sprawie, pozostawiono w tych kwestiach dużą swobodę w przyznaniu i określeniu jego wysokości. Ponieważ krzywdę doznaną w wyniku śmierci osoby bliskiej bardzo trudno ocenić i wyrazić w formie pieniężnej dlatego każdy przypadek powinien być traktowany indywidualnie z uwzględnieniem wszystkich okoliczności sprawy, przy czym ocena ta powinna opierać się na kryteriach obiektywnych.

W orzecznictwie przyjmuje się następujące kryteria:

  • dramatyzm doznań osoby bliskiej,
  • poczucie osamotnienia i pustki,
  • cierpienia moralne i wstrząs psychiczny wywołany śmiercią osoby najbliższej,
  • rodzaj i intensywność więzi łączącej pokrzywdzonego z zmarłym,
  • wystąpienie zaburzeń będących skutkiem tego odejścia (np. nerwicy, depresji),
  • roli w rodzinie pełnionej przez osobę zmarłą,
  • stopień w jakim pokrzywdzony będzie umiał się znaleźć w nowej rzeczywistości i zdolności jej zaakceptowania,
  • leczenie doznanej traumy,
  • wiek pokrzywdzonego.

O wysokości zadośćuczynienia z art. 446 § 4 KC przede wszystkim rozstrzyga stopień i nasilenie odczuwanej krzywdy oraz potrzeba zrekompensowania jej skutków. Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Poznaniu z dnia 23 kwietnia 2014 r., sygn. akt I ACa 218/14: "Wysokość zasądzanych z tego tytułu kwot musi podlegać też pewnym kryteriom obiektywnym, tak, aby świadczenia z tego tytułu przyznawane w podobnych sprawach nie różniły się od siebie w rażący sposób. Jeżeli chodzi o zadośćuczynienie z tytułu śmierci osoby bliskiej, to istotnym kryterium różnicującym nie powinien być tu w każdym razie subiektywny sposób przeżywania przez uprawnionego związanej z tym krzywdy, wynikający z jego konstrukcji psychicznej oraz specyficznych cech osobniczych. Nie do przyjęcia byłoby bowiem założenie, że mniejszej krzywdy z tytułu śmierci osoby bliskiej doznają osoby, które z uwagi na indywidualne właściwości swojego organizmu, potrafiły szybciej pogodzić się z tego rodzaju stratą i wrócić do normalnego funkcjonowania. Należy tu odwołać się do przeciętnych, typowych reakcji i przeżyć osób znajdujących się w podobnej sytuacji. Natomiast, jeżeli uprawniony, wskutek szczególnie intensywnego przeżywania śmierci osoby bliskiej, doznał dodatkowej szkody niemajątkowej, w postaci np. rozstroju zdrowia, zaburzeń psychicznych itp., to winna ona być kompensowana raczej w ramach odszkodowania z tytułu znacznego pogorszenia sytuacji życiowej (art. 446 § 3 KC)".

Odszkodowanie za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej

Zgodnie z brzmieniem art. 446 §  3 Kodeksu cywilnego: „Sąd może ponadto przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego stosowne odszkodowanie, jeżeli wskutek jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej”.

Celem odszkodowania jest zrekompensowanie rzeczywistego, znacznego pogorszenia sytuacji życiowej najbliższych członków rodziny zmarłego. Przysługuje ono za pogorszenie sytuacji życiowej czyli za pogorszenie obecnej sytuacji materialnej oraz utratę realnej możliwości polepszenia warunków życia w przyszłości.  Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 listopada 2010 r., I CSK 702/2009: „Celem tego świadczenia jest umożliwienie uprawnionemu przystosowania się do zmienionych warunków, a zatem również złagodzenie nieodwracalności negatywnych przeżyć, ich natężenia i świadomości utraty więzi emocjonalnej ze zmarłym, zdolności adaptacji do tych warunków oraz rokowań co do perspektyw życiowych”.

Odszkodowanie, o jakim mowa w art. 446 § 3 KC, ma za zadanie zrekompensować szkodę o charakterze majątkowym, w zasadzie niemożliwą do ścisłego kwotowego wyliczenia. Szkoda majątkowa polegająca skompensowaniu w drodze wypłaty odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej obejmuje uszczerbek w postaci:

  • osłabienia aktywności życiowej,
  • pozbawienia szansy na pomoc ze strony zmarłego w załatwianiu spraw życia codziennego,
  • pozbawiania wsparcia duchowego i finansowego.

Odszkodowanie za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej ma zatem za zadanie zrekompensować uszczerbek, który będzie musiał być w przyszłości w mniejszym lub większym zakresie skompensowany wydatkami finansowymi.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 lipca 1967, I CR 81/67: „Dla oceny, czy tego rodzaju żądanie odszkodowania jest uzasadnione, sąd powinien ustalić, jaka była sytuacja życiowa członków rodziny zmarłego przed jego śmiercią oraz czy i o ile uległa ona w chwili wyrokowania pogorszeniu wskutek jego śmierci”.

Renta po zmarłym

Osoba, względem której ciążył na zmarłym ustawowy obowiązek alimentacyjny, może żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody (zazwyczaj Zakład Ubezpieczeń) renty obliczonej stosownie do swoich potrzeb oraz do możliwości zarobkowych i majątkowych zmarłego przez czas prawdopodobnego trwania obowiązku alimentacyjnego.

Obowiązki alimentacyjne przewidują art.23, 27, 30, 128 i następne KRO. Nie jest przy tym istotne, czy zmarły faktycznie wykonywał istniejące obowiązki alimentacyjne, ponieważ w myśl przepisów prawa, wystarczy, że zostały spełnione przesłanki, od których realizacji zależało istnienie obowiązku alimentacyjnego.

Jest to tzw. renta obligatoryjna. Taka renta przysługuje na przykład wdowie po zmarłym. Jak wskazał w wyroku z dnia 3 grudnia 2010 r. Sąd Najwyższy: "Wdowa jest osobą, względem której ciążył na zmarłym ustawowy obowiązek alimentacyjny w rozumieniu art. 446 § 2 zdanie pierwsze k.c." (I PK 88/2010, OSNP 2012/3-4 poz. 37). Innymi uprawnionymi są zazwyczaj małoletnie dzieci zmarłego. W tym zakresie należy zwrócić uwagę na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2005 r. w którym stwierdził, że: "Zakres należnych małoletniemu świadczeń rentowych i czas ich trwania pozostaje w ścisłym związku z utrzymywaniem się możliwości w tym względzie przez bezpośrednio poszkodowanego. Utrata tych możliwości stanowi zarazem kres obowiązku rentowego. Prawdopodobieństwo ich wystąpienia może być przedmiotem dowodzenia i ustaleń na użytek terminowego określenia renty" (III CK 318/2004).

Podkreślić należy, że takiej samej renty mogą żądać inne osoby bliskie, którym zmarły dobrowolnie i stale dostarczał środków utrzymania, jeżeli z okoliczności wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego.

Termin początkowy powstania podmiotowego prawa uprawnionego do renty z art. 446 § 2 k.c. i odpowiadający mu moment powstania zobowiązania do jej świadczenia osoby odpowiedzialnej, to chwila powstania szkody, to jest "chwila, gdy z powodu śmierci zobowiązanego do alimentacji, przestaje on świadczyć alimenty na rzecz uprawnionego"(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2009 r., IV CNP 42/2009).

Przygotowała: Aplikant Adwokacki Agnieszka Prętczyńska

 

Tagi: zadośćuczynienie, odszkodowanie oc, śmierć, wypadek

Zgłoś potrzebę bezpłatnej porady prawnej:


Współpracujemy z: